Вайна поспехаў

Цэтлікі: Варшава, Вестэрплатэ | Каментараў няма

Калі пачынаецца вайна, яе першай ахвярай стае праўда – гэтую думку польскі вопыт верасні 1939 года пацвердзіў тэзісам, што адначасова першым пераможцам стает выдумка, ці хлусня. Вераснёўская выдумка гаварыла мільёнам палякам паверыць у прарыў заходняга фронту, у бамбаванне Берліна і іншых нямецкіх гарадоў, у каласальныя польскія поспехі, у відавочна іншую вайну. Хлусня казала ваяваць у прадчуванні перамогі, у той час як вайна няўхільна набліжалася да паразы. «Вораг, хоць знішчыць наш баявой дух, стараецца распускаць фальшывыя навіны, прадстаўляючы сітуацыю ў максімальна чорным свеце – паведамлялі ваенныя зводкі Польскага радыё. – Хто пашырае чуткі альбо настрой паразы, з’яўляецца свядомым або несвядомым агентам ворага і павінен быць заклеймаваны як маральны сабатажнік». Людзі ведалі толькі тое, што маглі прачытаць у прэсе альбо пачуць з Польскага радыё. Вобраз вайны ў падачы гэтых крыніц – відавочна забыты, але, можа быць, вельмі важны твар верасня 1939.

Нямецкія салдаты ламаюць польскі памежны шлагбаум. Здымак з Федэральнага архіву Нямеччыны.

Вайна на паперы

Ужо ў першы дзень вайны афіцыйная зводка камандавання, апублікаваная ў прэсе, паведамляла аб стратах толькі двух самалётаў. Адначасова паведамлялі, што ангельская авіяцыя кантралюе нямецкаю паветраную прастору. Кракаўская «Tempo Dnia» паведамляла 2 верасня: «У адказ на здрадніцкую атаку нямецкай авіяцыі на мірныя польскія горады польскія лётчыкі бамбавалі Берлін і Гданьск». З паведамлення Вярхоўнага камандавання ад 2 верасня, якое паведамляла, што на працягу двух дзён мы страцілі толькі 12 самалётаў, можна было зрабіць выснову, што польскія страты ў налете на Берлін былі невялікімі. Польская перамога ў небе над Гданьскам была тым больш каштоўнай, што – як паведамляла прэса ў той дзень – «гаўляйтэр Форстэр абвясціў далучэнне Гданьска да Рейха».

На наступны дзень у зводках пераважалі інфармацыі пра далучэнне да вайны Брытаніі і Францыі. Запалу натоўпу, якая сабралася ў Варшаве перад брытанскай амбасадай, не было межаў. Польская прэса паведамляла аб «адзіным фронце свабоды супраць нямецкага варварства». Ужо на наступны дзень зводка, якая перадавалася па радыё, афіцыйна паведамляла, што французская армія прарвала нямецкі фронт у сямі месцах і накіраваліся ўглыб Нямеччыны. «Express Poranny» ад 6 верасня, пацвярджаючы гэтую прыемную для Польшчы навіну, дапаўняў яе інфармацыяй аб налёце польскіх бамбавозаў на Берлін. Па відавочных прычынах дэталі не паведамляліся, але Польскаму радыё ўдалося ўстанавіць, што «ўсе нашы самалёты ў колькасці 30 вярнуліся без пашкоджанняў на свае аэрадромы». Калі хто-то яшчэ меў сумневы ў паспяховым для Польшчы развіцці падзей, павінен быў паверыць Стэфану Стажынскому, гераічнаму грамадзянскаму камісару абароны Варшавы, які 9 верасня, у адным з першых гістарычных зваротаў да мірнага насельніцтва сказаў: «Немцы, жадаючы абараняцца на захадзе, павінны адклікаць свае войскі з нашага фронту, каб перакінуць іх на англа-французскі фронт. Ужо перакінулі на заходні фронт шэсць дывізій, шмат эскадрыляў і танкавых частак». Праз тыдзень аказалася, што ніхто не перакінуў на англа-французская фронт а ніводнага салдата.

Нямецкія самалёты над Польшчай. Здымак з Федэральнага архіву Нямеччыны.

Газета “Chwila” з прапагандысцкім матэрыялам. Здымак joanerges.

Цяжка сказаць, што гэтая прапаганда прынесла яе рэжысёру чакаемую карысць. Ці былі падраздзяленні, якія, з верай ў поспехі на іншых франтах, ваявалі з вялікім запалам і намаганнямі? Ці стала грамадства больш дысцыплінаваным? Нягледзячы на ўсе сумненні можна прыняць, што ў большасці выпадкаў хлуслівая прапаганда прынесла толькі страты і бяду.

Страляйце няспешна

6 верасня бітва на мяжы была ўжо прайграна. Нямецкія танкавыя часткі без перашкод накіраваліся да Варшавы. У гэты дзень некалькі вышэйшых афіцэраў на чале з генералам Саснкоўскім і палкоўнікам Тамашэўскім, аргументуючы, што «ўжо заўтра гарматы будуць грукатаць ў сярэдзіне горада», патрабавалі расказаць палякам праўду. Яны асцерагаліся, што ў Варшаве, «якая жыве звычайнай жыццём», можа пачацца паніка і падзеі выйдуць з-пад кантролю. Загад інфармаваць Польшчу пра сапраўдны твар таго верасня атрымаў палкоўнік Раман Умястоўскі. Гэта быў выдатны баявы афіцэр, да вайны – камандзір 37-га пяхотнага палка ў Кутне, чалавек вялікай інтэлігентнасці, вядомы літаратар. Верагодна таму і быў нечакана і не жадаючы таго прызначаны начальнікам прапаганды ў Штабе Вярхоўнага галоўнакамандуючага. Гэта яго голас на хвалях Польскага радыё ў першыя дні верасня радзіў: «Салдаты, страляйце няспешна, кожны стрэл павінен быць з мэтай, страляць няспешна…». 6 верасня палкоўнік Умястоўскі пагаварыў з маршалам Сміглым. Праінфармаваў яго аб хаатычнай эвакуацыі людзей з тэрыторый, занятых немцамі. У Варшаву прыбылі 150-200 тыс. чалавек, якія жадаюць ваяваць, асаджаючы ваенныя ўстановы. «Вярхоўны галоўнакамандуючы ў адказ сказаў: ну тады яны павінны ісьці за Віслу, і нават значна далей на ўсход. Гэта трэба сказаць…».

І палкоўнік Умястовский, дакладна выконваючы загад Вярхоўнага галоўнакамандуючага, сказаў гэта. Каля апоўначы 6 верасеня паведаміў перад мікрафонам Польскага радыё магчымасць з’яўлення немцаў перад Варшавай ужо ў бліжэйшы час і заклікаў насельніцтва сталіцы да масавага ўдзелу ў пабудове ўмацаванняў і барыкад. Адначасова паведаміў, што мужчыны, годныя да ваеннай службы, павінны неадкладна пакінуць сталіцу і ісці на ўсход, дзе будуць прынятыя ў войска.

І здарылася тое, што павінна было здарыцца. Пасля тыдня ўвагі вераснёўскім выдумкам захопленыя знянацку людзі паддаліся паніцы. У тую ноч Варшаву пакінулі можа 200 тыс., а можа 300 тыс. людзей. Ішлі на ўсход у невядомае, без мэты, пад бомбы Люфтваффэ і савецкія кулі. Пачаўся вераснёўскі апакаліпсіс Варшавы. Гісторыя несправядліва паклала віну за той трагічны заклік на палкоўніка Умястоўскага. Як бачыцца, першым вінаватым быў фальшывы міф сілы, падтрымліваемы вераснёўскімі выдумкамі нават тады, калі ўрад і вышэйшая дзяржаўная ўлада збягалі з небяспечнай Варшавы.

У асаджанай Варшаве. Здымак Нацыянальнага лічбавага архіву (NAC), Польшча

Скандал на Вестэрплатэ

10 верасня, у нядзелю, ва ўжо асаджанай Варшаве «Kurier Warszawski» ў чорнай рамцы на першай старонцы апублікаваў некралог абаронцам Вестэрплатэ: «Вечная памяць героям Вестэрплатэ. На восьмы дзень польска-нямецкай вайны, 8 верасня гэтага года, у 11 гадзін 40 хвілін, пасля нечуванай гераічнай барацьбы загінулі на пасту смерцю змагароў апошнія з гарнізона на Вестэрплатэ, абараняючы польскую Балтыку». Гэта была відавочная верасьнёўская выдумка. І нават не таму, што няправільна названа дата капітуляцыі, якая адбылася 7 верасня. Сэнс гэтай хлусні, згодна з якой загінулі ўсе, больш за 200, абаронцаў (хоць на самай справе загінулі толькі 15 салдат з Вестэрплатэ), быў у тым, каб абудзіць у палякаў, што яшчэ змагаліся, нянавісць і жаданне адпомсціць. Канстанцін Ілдефонс Галчынскі, які паверыў, як і ўся Польшча, у гэты падман, напісаў неверагодны верш, у якім «чацвёркамі на нябёсы ішлі салдаты з Вестэрплатэ». Толькі праз гады аказалася, што легендарная ўжо абарона Вестэрплатэ патрабуе грунтоўнага абвяржэння. Як вынікае з апошніх даследаванняў гісторыкаў, на другі дзень абароны маёр Генрык Сухарскі, камендант польскай часткі, вырашыў капітуляваць. Цяжка адназначна сказаць чаму.

Гісторыкі, як і афіцэры польскай часткі, падазраюць нервовы зрыў, які можа спасцігнуць кожнага салдата, а таму і камандзіра. Маёр Сухарскі быў павінен спаліць шыфры сувязі з камандаваннем ўзбярэжжа, а затым планаваў здаць Вестэрплатэ. Яго загадам запрацівіліся афіцэры. Камэнданта звязалі і ізалявалі ў падвале ад салдат. Камандаванне прыняў яго намеснік капітан Францішак Дамброўскі. Гэта ён павінен быў да канца кіраваць геройскай абаронай. Гэтая сенсацыйная, а – як аказалася – таксама скандальная гісторыя ў кантэксце вераснёўскай хлусні займае надзвычай важнае месца.

Можа быць, было так, што Сухарскі, выдатны афіцэр, якога ніхто не мог западозрыць у баязьлівасьці, упэўнены ў бессэнсоўнасць абароны больш за 24 гадзіны, які разумеў становішча сваёй часткі на польскім лапіку зямлі ў асяроддзі нямецкай стыхіі, а адначасова ўпэўнены ў тым, што ні на якую дапамогу не можа разлічваць, хоць выратаваць жыцці падпарадкаваных яму салдат, вырашыў капітуляваць. Не мог ведаць, што знішчальны абстрэл нямецкага крейсера, як і нясупынны нямецкі налёт на самой справе не зробіць шмат шкоды абаронцам. Верагодна, не сарваўся нервова цалкам. Ён толькі выконваў абавязкі адказнага камандзіра. Але сутыкнуўся з бунтам сваёй часткі. Чаму? Дык вось, многае паказвае на тое, што пачуўшы па радыё 2 верасьня, што мы бамбавалі Берлін, а пад Гдыняй высадзіўся ангельскі дэсант, афіцэры і салдаты Вестэрплатэ вырашылі змагацца далей. Нават насуперак загадам камандзіра. Бо хто капітулюе пры – здавалася б – хуткай перамозе? Калі капітулявалі 7 верасня, папярэджваючы відавочны нямецкі штурм Вестэрплатэ, ужо ведалі, што іх падманулі. Не было ніякага ангельскага десанту. Не было ніякага прарыву лініі Зігфрыда і ніякага антыгітлераўскага паўстання ў Нямеччыне. І верагодна таму вярнулі камандаванне свайму вызваленаму з падвалу камандзіру, каб ён прадстаўляў гарнізон падчас капітуляцыі. Як быццам вярнулі яму гэтым жэстам гонар – адзінаму, хто не даў сябе падмануць.

Узятыя ў палон абаронцы Вестэрплатэ, першым ідзе капітан Дамброўскі. Здымак з Нацыянальнага лічбавага архіву (NAC), Польшча

65 гадоў пасля той вайны застаецца пытанне, ці застаецца геройства салдата, ашуканага камандзірамі, геройствам. І верагодна застаецца вопыт таго верасня, з якога для тых, хто ведае гісторыю, можна зрабіць выснову, што нават з найлепшых памкненняў нельга падманваць сваю нацыю.

Аўтар: Дарыюш Балішэўскі (Dariusz Baliszewski)
Арыгінальная назва: Wojna sukces?w
Апублікавана: часопіс «Wprost» (Польшча), № 41 за 2004 г.

Першасны пераклад і адаптацыя: joanerges
Пераклад на беларускую мову: ww2pl.info

Дарыюш Балішэўскі – польскі журналіст, гісторык, публіцыст. Супрацоўнічае, у прыватнасці, з польскім тэлебачаннем, часопісамі «Newsweek» і «Wprost». У 1980-90-х гг. вёў папулярныя тэлеперадачы «Сведкі» і «Надзвычайная рэвізія», прысвечаныя таямніцам ХХ стагоддзя і, у прыватнасці, Другой сусветнай вайны. Аўтар сенсацыйных і часам контраверсійных матэрыялаў пра спецслужбы, польскае падполле і г.д. У 1999 г. за тэлевізійную творчасць, поспехі ў прафесійнай сферы і грамадскую дзейнасць узнагароджаны прэзідэнтам срэбраным Крыжом Заслугі.

Чытайце таксама:

Каментаваць

Нажмите, чтобы отменить ответ.

Імя (required)

Эл.адрас (нябачны для іншых) (абавязкова)

Ваш сайт

Абарона ад спаму: якая сума 4 + 8?