Савецкае расследванне і адмаўленне віны

| Каментараў няма

Савецкае расследаванне Катынскай справы (1943-1944 гг.)

Савецкае расследаванне Катынскай справы (1943-1944) – расследаванне савецкімі ўладамі забойства польскіх вайскоўцаў у Казіных Гарах, праведзенае ў 1943-1944 гадах.

У 1943 годзе прадстаўнікі Трэцяга рэйха заявілі аб знаходцы на акупіраванай Германіяй савецкай тэрыторыі каля Смаленска масавых пахаванняў польскіх грамадзян. Створаныя нямецкім бокам польская і міжнародная камісіі экспертаў устанавілі дачыненне да расстрэлаў НКВД СССР.

Пасля вызвалення Смаленска ў верасні 1943 года, савецкі бок пачаў уласнае расследаванне. Былі створаны дзве камісіі – камісія НКВД-НКГБ, якая праводзіла першапачатковае расследаванне, і Спецыяльная камісія па ўстанаўленні і расследаванні абставінаў расстрэлу нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў Катынскім лесе (каля Смаленска) ваеннапалонных польскіх афіцэраў. Мэтай гэтых камісій было ўсталяванне нямецкай адказнасці за расстрэлы.

Вынікам работы камісій стала справаздача, згодна з якой расстрэлы палякаў адбываліся ў 1941 годзе нямецкімі акупацыйнымі войскамі. Гэта справаздача лягла ў аснову савецкай версіі падзей аж да афіцыйнага прызнання адказнасці НКВД савецкім бокам у 1990 годзе.

Камісія НКВД-НКГБ

5 кастрычніка пачала дзейнічаць спецыяльная камісія з прадстаўнікоў НКВД і НКГБ, якую ўзначальвалі наркам дзяржбяспекі Мяркулаў і намеснік наркама ўнутраных спраў Берыя Круглоў. Фармальна камісія была створана распараджэннем Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі (НДК) па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў і іх саўдзельнікаў. З 5 кастрычніка 1943 г. па 10 студзеня 1944 г. оперупаўнаважаныя абодвух ведамстваў праводзілі ў Катыні “папярэдняе расследаванне”, то бок падрыхтоўку да афіцыйнага расследавання. Сутнасць іх дзеянняў, па некаторых дадзеных, зводзілася да пошуку не да канца раскапанай магілы №8 і падрыхтоўцы падробленых дакументаў і асабліва ілжэсведак. Аб тэхніцы падрыхтоўкі падрабязна распавёў у пачатку 1990-х гг. на допыце ў Галоўнай ваеннай пракуратуры былы падпалкоўнік дзяржбяспекі А. С. Казлоў.

Справаздача камісіі НКВД-НКГБ

Афіцыйная справаздача аб дзейнасці камісіі абвяшчала, што ёю былі дапытаны 95 сведкаў, праверана 17 заяў, пададзеных у НДК, разгледжаны і вывучаны розныя дакументы, якія адносіліся да справы, праведзена экспертыза, агледжана месца размяшчэння катынскіх магіл. Далей у справаздачы, з прывядзеннем шматлікіх сведкавых паказанняў, сцвярджалася, што на захад ад Смаленска знаходзіліся тры лагеры асаблівага прызначэння для польскіх ваеннапалонных: ОН-1, ОН-2 і ОН-3. Палонныя, якія знаходзіліся там, былі занятыя на дарожных работах. Летам 1941 года гэтыя лагеры не паспелі эвакуіраваць, і палонныя былі захоплены немцамі. Некаторы час яны па-ранейшаму працавалі на дарожных работах, але ў жніўні-верасні 1941 года былі расстраляныя. Расстрэлы ажыццяўляліся «нямецкай ваеннай установай, якая хавалася пад умоўнай назвай "штаб 537-га будаўнічага батальёна" на чале з обер-лейтэнантам Арнэсам і яго супрацоўнікамі – обер-лейтэнантам Рэкстам, лейтэнантам Хотам і інш. Штаб яго знаходзіўся на былым лецішчы НКВД у Казіных Гарах (у Катынскім лесе). Вясной 1943 г. немцы раскапалі магілы і канфіскавалі адтуль усе дакументы, датаваныя пазней вясны 1940 г., а савецкіх палонных, якія праводзілі гэтыя раскопкі, расстралялі. Мясцовых жыхароў сілай і пагрозамі прымусілі даваць ілжэсведчанні.

Такім чынам, у гэтай «цалкам сакрэтнай» справаздачы была выкладзена версія падзей і распаўсюджаная сістэма доказаў (паказанні сведак і г. д.), на якія затым абапіралася афіцыйная «Камісія Бурдэнкі».

У 1990-я гг. на допыце ў Галоўнай ваеннай пракуратуры РФ сведкі, што засталіся ў жывых, якіх дапытвала камісія «органаў», адмовіліся ад сваіх паказанняў, заявіўшы, што яны былі дадзены пад жорсткім ціскам, у прыватнасці, пад пагрозай павешання па абвінавачванні ў супрацоўніцтве з немцамі.

Камісія Бурдэнкі

12 студзеня 1944 г., калі працы камісіі органаў былі завершаны, НДК аб’явіла аб стварэнні «Спецыяльнай камісіі па ўстанаўленні і расследаванні абставінаў расстрэлу нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў Катынскім лесе (каля Смаленска) ваеннапалонных польскіх афіцэраў».
Старшынёй камісіі быў прызначаны галоўны хірург Чырвонай Арміі, акадэмік М. І. Бурдэнка, які перад тым займаўся (у якасці члена НДК) расследаваннем нацысцкіх злачынстваў у Смаленскай вобласці.

Астатнімі членамі камісіі былі пісьменнік А. М. Талстой, мітрапаліт Мікалай, старшыня Усеславянскага камітэта генерал А. С. Гундораў, старшыня ВК Савецкіх таварыстваў Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца прафесар С. А. Калеснікаў, наркам асветы акадэмік В. П. Пацёмкін, начальнік Галоўнага ваенна-санітарнага ўпраўлення Чырвонай Арміі генерал-палкоўнік Я. І. Смірноў і старшыня Смаленскага аблвыканкама Р. А. Мельнікаў. Праца камісіі праходзіла пры цесным асабістым удзеле кіраўнікоў органаў дзяржаўнай бяспекі – Круглова і Мяркулава, якія ўказвалі напрамак яе работы.

У якасці судова-медыцынскіх экспертаў у склад судова-медыцынскай экспертнай камісіі ўвайшлі:

• В. Ю. Празароўскі, галоўны судова-медыцынскі эксперт Наркамздрава СССР і дырэктар дзяржаўнага навукова-даследчага інстытута судовай медыцыны народнага камісарыята здравааховы СССР
• Др. В. М. Смальянінаў, прафесар кафедры судовай медыцыны 2-га Маскоўскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута
• Др. Д. Н. Вырапаеў, прафесар паталагічнай анатоміі
• Др. П. В. Семяноўскі, старшы навуковы супрацоўнік танаталагічнага аддзялення Дзяржаўнага навукова-даследчага інстытута судовай медыцыны Наркамздрава СССР
• дац. М. Д. Швайкова, старшы навуковы супрацоўнік судова-хімічнага аддзялення Дзяржаўнага навукова-даследчага інстытута судовай медыцыны Наркамздрава СССР
• Нікольскі, галоўны судова-медыцынскі эксперт Заходняга фронту, маёр медыцынскай службы
• Бусаедаў, эксперт судовай медыцыны, капітан медыцынскай службы
• Субоцін, начальнік паталага-анатамічнай лабараторыі 92, маёр медыцынскай службы
• Аглобін, маёр медыцынскай службы
• Садыкаў, старшы лейтэнант медыцынскай службы
• Пушкарова, старшы лейтэнант медыцынскай службы.

14 студзеня пачаліся раскопкі; сама ж камісія вяла эксгумацыйныя працы і апытанні сведак 5 дзён – з 17 па 23 студзеня. Па сцвярджэнні камісіі, на целах забітых было знойдзена некалькі дакументаў з датамі пазней вясны 1940 года. Гэта былі: два запыты з Польшчы, пяць квітанцый аб прыёмцы залатых гадзіннікаў і грошай, папяровы абразок з паметай «14 красавіка 1941 г.» і неадпраўленая паштоўка Станіслава Кучыньскага ад 20 чэрвеня 1941 года. У далейшым расследаванне Галоўнай ваеннай пракуратуры РФ даказала, што дакументы з’яўляліся плёнам прамой фальсіфікацыі. У ходзе работы камісій Мяркулова-Круглова і Бурдэнкі частка польскіх магіл (у тым ліку асобныя магілы генералаў і перш за ўсё не да канца раскапаная немцамі магіла №8) была знішчана; частка чарапоў была канфіскаваная Бурдэнкам «для калекцыі», а абязглаўленыя парэшткі звалены ў беспарадку.

22 студзеня на месца эксгумацыі былі запрошаны замежныя карэспандэнты, у тым ліку дачка амерыканскага амбасадара; у іх прысутнасці Бурдэнка ўскрыў тры трупы, сцвярджаючы пры гэтым, што трупы адносна свежыя. Журналістам, нават тым, хто сімпатызаваў СССР (як Аляксандр Верт), акцыя падалася «неуклюднай і грубай». Трупы ў іх прысутнасці не выцягвалі; дакументаў, нібыта знойдзеных у магілах, прад’яўлена не было; допыт сведкі (прафесара-астранома, былога віцэ-бургамістра Смаленска Б. В. Базілеўскага) зрабіў уражанне яўнай інсцэніроўкі. Трупы былі ў зімовай вопратцы, што ўразіла журналістаў, бо, паводле афіцыйнай версіі, іх расстралялі ў жніўні-верасні.

На прэс-канферэнцыі Пацёмкін паўтарыў версію камісіі НКВД-НКГБ. Аднак калі карэспандэнты пачалі задаваць канкрэтныя пытанні (колькі было ваеннапалонных у Смаленскай вобласці, дзе яны размяшчаліся, дзе працавалі, чаму эксгумацыя не праводзілася восенню, да маразоў), ён не змог даць пэўнага адказу. На пытанне, чаму на паляках зімовае адзенне, ён адказаў, што клімат у вобласці зменлівы; на пытанне, чаму палякі не разбегліся пасля прыходу немцаў, а працягвалі працаваць на дарожных работах, Пацёмкін адказваў: “Яны як працавалі, так і засталіся працаваць па інэрцыі».

Пасля прэс-канферэнцыі час расстрэлу быў зрушаны ў дакументах на «верасень-снежань», то бок на халодныя месяцы. Але ў раней напісаных паказаннях сведкаў даты засталіся ранейшымі.

26 студзеня было апублікавана паведамленне Спецыяльнай камісіі. Паведамленне, адрэдагаванае асабіста Мяркулавым, па структуры з’яўляецца пераказам справаздачы камісіі НКВД-НКГБ, многія паказанні сведкаў са справаздачы адноўленыя даслоўна; перанесеныя са справаздачы і памылкі ў імёнах і ініцыялах. У справаздачы таксама адзначалася, што расстрэлы зробленыя спосабам, які прымяняўся пры масавых забойствах нацыстамі савецкіх грамадзян у іншых гарадах. Згодна з паведамленнем, у Катыні «агульная колькасць трупаў па падліку судова-медыцынскіх экспертаў дасягае 11 тысяч». Ю. Мацкевіч адзначае, што завышаная амаль утрая лічба перавандравала ў дакумент з гебельсаўскай прапаганды – як ён мяркуе, таму, што дазваляла спісаць на «катынскае злачынства фашыстаў» усіх зніклых афіцэраў.

30 студзеня ў прысутнасці прадстаўнікоў польскага корпуса адбылося перазахаванне парэшткаў ахвяр.

Паказанні Арно Дзюрэ

1 студзеня 1946 года агенцтва “Рэйтэр” паведаміла, што на судзе ў Ленінградзе нямецкі афіцэр Дзюрэ «прызнаўся, што катынскую разню наладзілі нацысты, і апісаў, як у Катынскім лесе было расстраляна і пакладзена звыш 15-20 тысяч людзей – польскіх афіцэраў і яўрэяў». Паводле дадзеных справы, на адкрытым працэсе групы ваенных злачынцаў на чале з камендантам Пскова Рэмлінгерам, нехта Арно Дзюрэ заявіў, што ён удзельнічаў у капанні рова ў Катыні, у які затым, у кастрычніку-лістападзе 1941 г., СС звозілі трупы палякаў, рускіх, яўрэяў і г. д. У выніку Дзюрэ, які асабіста расстрэльваў людзей у карных аперацыях у Ленінградскай вобласці, атрымаў 15 гадоў лагераў, тады як большасць абвінавачаных на працэсе былі павешаныя.

Па вяртанні ў Нямеччыну ў 1954 г. ён адмовіўся ад сваіх паказанняў і заявіў, што следства вымусіла яго даць іх. Гэты працэс адбыўся ў той час, калі ішла падрыхтоўка да прад’яўлення нямецкаму кіраўніцтву адпаведнага абвінавачвання ў Нюрнбергу.

Сцвярджэнне аб нямецкіх вяроўках

У адказе камісіі НКВД-НКГБ змяшчаецца сцвярджэнне, што рукі забітых былі звязаны папяровымі шпагатамі, якія ў тыя гады вырабляліся ў Германіі, але не ў СССР. Хоць у справаздачу Бурдэнкі гэты момант не ўвайшоў, ён цяпер фігуруе ў працах публіцыстаў, якія спрабуюць адмаўляць савецкую адказнасць за Катынь. Між тым, у справаздачах нямецкага расследавання гаворыцца аб тоўстых (3-4 мм) вітых шнурах фабрычнай вытворчасці, якія выкарыстоўваюцца для штор. У справаздачы камісіі Бурдэнкі таксама гаворыцца аб «белых плеценых шнурах»; на фотаздымках таксама бачныя даволі тоўстыя вяроўкі.

Сталінскі падыход да справы Катыні пачаў змяняцца ў часе перабудовы…

Савецка-польская камісія па вывучэнні гісторыі дзвюх краін

Савецка-польская камісія навукоўцаў па вывучэнні гісторыі дзвюх краін (камісія па вывучэнні «белых плямаў», камісія па цяжкіх пытаннях) – двухбаковая камісія навукоўцаў СССР і ПНР па гісторыі адносінаў паміж дзвюма краінамі. Працавала ў 1987-1990 гг. 19-20 траўня 1987 года правяла ў Маскве сваё першае пленарнае пасяджэнне.

«Белыя плямы» гісторыі

У красавіку 1987 года падчас кароткага візіту ў Маскву першага сакратара ЦК ПОРП, старшыні Дзяржаўнага Савета ПНР В. Ярузэльскага была падпісана сумесная «Дэкларацыя аб савецка-польскім супрацоўніцтве ў галіне ідэалогіі, навукі і культуры». Згодна з дэкларацыяй «белыя плямы» гісторыі адносінаў паміж дзвюма краінамі павінны былі «атрымаць аб’ектыўнае і дакладнае тлумачэнне з пазіцый марксізму-ленінізму, адпаведнае цяперашняму стану ведаў».

Асноўнымі тэмамі, якія разглядала створаная двухбаковая камісія, былі:

• Савецка-польская вайна (1919-1921)
• Роспуск польскай камуністычнай партыі ў 1930-я гады і чыстка яе кіраўніцтва
• Вызваленчы паход у Заходнюю Украіну і Заходнюю Беларусь 1939 года
• Катынскі расстрэл
• «Пакт Молатава-Рыбентропа»
• Дэпартацыя палякаў з тэрыторыі Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі
• Дзеянні савецкіх войскаў падчас Варшаўскага паўстання 1944 года

Тэма «белых плямаў» у Польшчы ў 1950-я – пачатку 1980-х гадоў

У 1950-х – пачатку 1980-х гг. вельмі важнай і балючай для грамадскай думкі Польшчы працягвала заставацца тэма Катыні – яна пастаянна заставалася ў цэнтры грамадскай увагі, нягледзячы на тое, што афіцыйна яе стараліся замоўчваць. Польскі лідэр Уладзіслаў Гамулка, які пісаў падчас вайны артыкулы ў падтрымку савецкай версіі, у сваіх успамінах прызнаецца, што пасля «меў зусім іншы пункт гледжання на катынскае злачынства». Пазней ён публічна не падтрымліваў «нямецкі след», а з кастрычніка 1956 г. г. рэкамендаваў прапагандзе маўчанне на катынскую тэму.

У «Вялікай усеагульнай энцыклапедыі» Польскага навуковага выдавецтва быў канфіскаваны артыкул «Катынь». На крыжы ў Катынскай даліне Паванзкоўскіх могілак у Варшаве было загадана не змяшчаць ніякай даты. Хадзілі чуткі, што Хрушчоў прапаноўваў Гамулку выкрыць Катынь як сталінскае злачынства, але Гамулка адмовіўся, пабаяўшыся непрадказальных палітычных наступстваў. Гэта, у прыватнасці, паведамляе польскі журналіст Равіньскі са слоў супрацоўніка ЦК КПСС П. К. Косцікава.

Чуткі пра гэта, у прыватнасці, адлюстраваны ў фальшывых «мемуарах Гамулкі», выдадзеных у Ізраілі, якія часткова чыталіся на Радыё «Свабода». (Гамулка назваў гэтую публікацыю «паклёпам, сканструіраваным са злым намерам»).

Катынь і ў далейшым шырока выкарыстоўвалася Захадам і польскімі эмігранцкімі коламі ў іх ідэалагічным супрацьстаянні з савецкім блокам. Перыядычна актывізаваліся прапагандысцкія кампаніі вакол гэтай справы, накіраваныя ў першую чаргу на грамадзян ПНР. Напрыклад, у 1957 г. у штотыднёвіку “Зибен Таге” (ФРГ) быў апублікаваны так званы «рапарт Тартакова», які быў прадастаўлены рэдакцыі адным палякам, які ў гады вайны працаваў у будаўнічых атрадах Тодта. З рапарту, у прыватнасці, вынікала, што “…ліквідацыю “Казельска” ажыццявілі пад Смаленскам часткі мінскага НКВД пад прыкрыццём 190-га пяхотнага палка…». Аднак пазней было даказана, што «рапарт Тартакова» – фабрыкацыя.

Тэмы Катыні і сакрэтных пратаколаў да пакту Рыбентропа-Молатава займалі значнае месца ў шматлікіх падпольных выданнях, якія выпускаліся ў Польшчы ў 1970-я і 1980-я гады пры падтрымцы Захаду. Гэта выклікала сур’ёзную занепакоенасць ў Палітбюро, якое, аднак, палічыла, што лепшым рашэннем будзе не ўступаць па гэтых пытаннях у публічную дыскусію. У 1971 г. СССР энергічна пратэставаў супраць паказу ў Англіі дакументальнага фільма пра Катынь, у 1972 годзе – супраць планаў устаноўкі ў Лондане па ініцыятыве польскіх эмігрантаў помніка ахвярам. 5 красавіка 1976 г. Палітбюро прысвяціла «катынскаму пытанню» спецыяльнае пасяджэнне. На ім адзначаліся шматлікія публікацыі і паведамленні, звязаныя з Катынню, а таксама наступныя акцыі:

«У чэрвені 1975 г. у будынку англійскага парламента была арганізавана прэс-канферэнцыя, арганізатары якой заклікалі Міжнародны суд у Гаазе “разабрацца ў гэтай справе” (…) Мэтам падтрымання антысавецкай шуміхі вакол катынскай справы служаць такія правакацыйныя акцыі як адкрыццё ў лістападзе 1975 г. у Стакгольме на тэрыторыі прыватнага валодання (…) помніка “ахвярам Катыні” з антысавецкімі надпісамі. У цяперашні час вядзецца кампанія за ўсталяванне такога роду помніка на адных з могілак Лондана”.

У рэшце рэшт, вырашана было нічога не рабіць, не ўступаць у публічную дыскусію і замоўчваць пытанне.

Помнік катынскім ахвярам у Лондане ў акрузе Чэлсі-Кенсінгтон быў адкрыты ў 1976 г. нягледзячы на ціск, які аказваў лейбарысцкі ўрад на муніцыпалітэт акругі, не жадаючы псаваць адносіны з СССР. Калі ціск пацярпеў правал, быў выдадзены загад, які забараняў армейскім афіцэрам прысутнічаць на цырымоніі адкрыцця ў ваеннай форме.

21 сакавіка 1980 г. у Кракаве ветэран Арміі Краёвай Валенты Бадыляк, у знак пратэсту супраць замоўчвання тэмы Катыні, прыкаваў сябе ланцугамі да гідранту на гарадскім рынку і здзейсніў самаспаленне.

У Польшчы ў памяць ахвяраў Катыні было прынята запальваць свечкі на Вайсковых могілках у Варшаве. У траўні 1981 г. узнік «тайны» камітэт, які прыступіў да збору сродкаў на помнік ахвярам Катыні. 31 ліпеня 1981 года на Вайсковых могілках пры вялікім зборы народа быў устаноўлены гранітны крыж у памяць загінуўшых; аднак у тую ж ноч ён быў дэмантаваны польскай дзяржбяспекай. Гэта выклікала выбух абурэння сярод палякаў.

Перабудова ў СССР

У 1985 г. на чале СССР стаў М. С. Гарбачоў, які абвесціў курс на паскарэнне, перабудову, галоснасць і новае мысленне. У тым жа годзе А. М. Якаўлеў стаў загадчыкам аддзела прапаганды ЦК КПСС (а ў 1986 г. і сакратаром ЦК, які курыраваў пытанні ідэалогіі, інфармацыі і культуры.) І па яго прапанове былі прызначаныя рэдактары выданняў “перабудовы” – газет «Московские новости», «Советская культура», «Известия», часопісаў «Огонек», «Знамя», «Новый мир» і інш. У выніку ўвядзення галоснасці, атрымалі шырокае асвятленне тэмы, якія да гэтага падвяргаліся цэнзуры, у прыватнасці, з 1987 года ў прэсе і на тэлебачанні пачала адкрыта абмяркоўвацца тэма сталінскіх рэпрэсій.

Стварэнне камісіі гісторыкаў і яе праца

У траўні 1987 г. пасля настойлівых зваротаў Ярузэльскага, які матываваў іх тым, што польскае кіраўніцтва адчувае вялізны ціск з боку грамадскасці сваёй краіны і, перш за ўсё, інтэлігенцыі, была створана двухбаковая камісія навукоўцаў СССР і ПНР па гісторыі адносінаў паміж дзвюма краінамі. Асноўнымі пытаннямі, якія цікавілі польскі бок, былі: вайна 1920 г., роспуск кампартыі Польшчы, сакрэтны пратакол да савецка-германскага дагавора аб ненападзенні 23 жніўня 1939 г., савецкая кампанія 17 верасня 1939 г., дэпартацыі палякаў з тэрыторыі Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі, Катынская справа, Варшаўскае паўстанне і іншыя складаныя моманты агульнай гісторыі.

З самага пачатку працы польская частка камісіі падвергла рэзкай крытыцы версію камісіі Бурдэнкі і, спасылаючыся на абвешчаную ў СССР палітыку галоснасці, патрабавала прад’явіць дадатковыя матэрыялы. Савецкая частка камісіі, не маючы ніякіх новых дакументаў, адмаўлялася мяняць ранейшую афіцыйную пазіцыю. Тым не менш, двухгадовая праца камісіі дазволіла разгарнуць у друку ПНР адкрытае абмеркаванне ўсіх гэтых пытанняў, і версія аб вінаватасці НКВД атрымала там паўсюднае распаўсюджванне.

Прамых доказаў віны СССР камісія не знайшла, аднак у снежні 1987 года ў польскім сектары ЦК, на аснове работы камісіі, была падрыхтавана «запіска чатырох» аб неабходнасці прызнаць віну сталінскага рэжыму. Яе падпісалі сакратары ЦК, члены Палітбюро А. М. Якаўлеў, В. А. Мядзведзеў, міністр замежных спраў Э. А. Шэварднадзе і міністр абароны маршал С. Л. Сакалоў. Аднак тады запіска ў парадак дня ўключана не была і на Палітбюро не разглядалася.

Вясной-летам 1989 года былі выяўленыя дакументы, якія сведчылі, што справы палякаў падлягалі разгляду на Асобай нарадзе пры НКВД СССР, і што асобы, якія ўтрымліваліся ва ўсіх трох лагерах, былі этапаваныя ў распараджэнне абласных упраўленняў НКВД і ў статыстычных справаздачах ў далейшым не фігуравалі. 21 ліпеня 1989 года гісторык Юрый Зора (сын пракурора Мікалая Зоры, які, як мяркуецца, быў забіты або пакончыў з сабою ў Нюрнбергу з-за катынскага пытання), параўноўваючы спісы НКВД Смаленскай вобласці на выбываючых з лагера ў Казельску «ў распараджэнне ўпраўлення справамі НКВД Смаленскай вобласці» (вясна 1940 г.) з эксгумацыйнымі спісамі з нямецкай «Белай кнігі» па Катыні, выявіў, што гэта – адны і тыя ж асобы, прычым чарговасць тых, што ляжалі ў магіле (па “Белай кнізе”), супадала з чарговасцю спісаў на адпраўку. Зора склаў даклад начальніку КДБ Кручкову, але той адмовіўся працягваць расследаванне.

Спыненне работы камісіі

Тым часам, у чэрвені 1989 года, выбары ў польскі парламент прывялі да паразы камуністаў і ўтварэння першага некамуністычнага ўрада ў савецкім блоку. Прэм’ер-міністрам стаў апазіцыянер Тадэвуш Мазавецкі. Ярузэльскі працягваў заставацца прэзідэнтам.

У студзені 1990 ПОРП самараспусцілася, і перастала існаваць польская частка камісіі, якая мела ад яе паўнамоцтвы.

Візіт Ярузэльскага ў Маскву і заява ТАСС па Катыні

Вясной-летам 1989 года шэрагам савецкіх гісторыкаў, дапушчаных да архіваў, былі знойдзеныя дакументы, якія сведчылі аб тым, што справы палякаў падлягалі разгляду на Асобай нарадзе пры НКВД СССР, і што асобы, якія ўтрымліваліся ва ўсіх трох лагерах, былі этапаваныя ў распараджэнне абласных упраўленняў НКВД і ў статыстычных справаздачах ў далейшым не фігуравалі.

22 лютага 1990 г В. Фалін накіраваў на імя Гарбачова запіску, у якой паведаміў аб новых архіўных знаходках Ю. Зоры, якія даказваюць сувязь паміж адпраўкай палякаў з лагераў вясной 1940 года і іх расстрэлам. Ён паказваў, што апублікаванне такіх матэрыялаў цалкам падарве афіцыйную пазіцыю савецкага ўрада (аб «недаказанасці» і «адсутнасці дакументаў»), а таму рэкамендаваў тэрмінова вызначыцца з новай пазіцыяй.

Жадаючы «палітычна закрыць праблему і адначасова пазбегнуць выбуху эмоцый» да 50-годдзя расстрэлу, прапаноўвалася паведаміць польскаму боку, што прамых сведчанняў, якія дазваляюць назваць дакладны час і канкрэтных вінаватых у катынскай трагедыі, знойдзена не было; аднак, выяўленыя дадзеныя падвяргаюць сумненню дакладнасць дакладу М. Бурдэнкі, і на іх падставе можна зрабіць выснову аб тым, што гібель польскіх афіцэраў у раёне Катыні – справа рук НКВД і персанальна Берыя і Меркулава.

13 красавіка 1990 г., падчас візіту ў Маскву Ярузэльскага, была апублікавана заява ТАСС аб катынскай трагедыі, у якой савецкі бок прызнаў здзяйсненне расстрэлу польскіх ваеннапалонных у катынскім лесе супрацоўнікамі НКВД, ускладаў непасрэдную адказнасць за расстрэлы на Берыя, Меркулава і іх падручных, выказваў глыбокае шкадаванне ў сувязі з катынскай трагедыяй і заяўляў, што гэтая трагедыя прадстаўляе адно з цяжкіх злачынстваў сталінізму.

Гарбачоў перадаў Ярузэльскаму выяўленыя этапныя спісы НКВД з Казельска, Асташкова і Старабельска. Следам за тым, Галоўная ваенная пракуратура СССР пачала расследаванне па факце катынскага забойства.

Пераклад артыкула з Энцыклапедыі Wikipedia
«Советское расследование Катынского дела (1943-1944)»
Пераклад і ўкшталтаванне ww2pl.info

Чытайце таксама:

Каментаваць

Нажмите, чтобы отменить ответ.

Імя (required)

Эл.адрас (нябачны для іншых) (абавязкова)

Ваш сайт

Абарона ад спаму: якая сума 1 + 10?